Барыс Сачанка

Працаваў да самазабыцця

У другой палове пяцідзесятых гадоў, дакладней, пасля XX з’езда партыі. Тады якраз ішла рэабілітацыя многіх, хто быў у свой час беспадстаўна арыштаваны, рэпрэсаваны. З падвалаў “спецхрана” падымаліся на свет божы кнігі, часопісы, газеты, якія праляжалі там, здавалася, вечнасць. Цэлыя горы! Частку іх я бачыў, калі заходзіў у кабінет беларускай літаратуры, што быў на другім лаверсе ў Ленінскай бібліятэцы. У гэтым кабінеце працавалі дактары, кандыдатьі навук, аспіранты, але знаходзілася іншы раз і мне, студэнту, месца. Менавіта там у тыя гады я пазнаёміўся ўпершыню з творчасцю многіх беларускіх пісьменнікаў, у тым ліку і з творчасцю Максіма Гарэцкага празаіка, крытыка, філолага.

У 1960 г. Діяржаўнао выдавецтва БССР выдала навялікую кніжачку прозы пісьменніка пад назваю“Выбранае”. Прызнацца, калі я прачытаў яе змест, аж узлаваўся – туды не трапілі лепшыя творы выдатнага мастака. У тым самым годзе Янка Брыль і Янка Скрыган запрасілі мяне на працу ў аддзел прозы часопіса “Полымя”. І, прыйшоўшы туды, я адразу ж пачаў шукаць магчымасці пазнаёміць чытачоў як найпаўней з творчасцю любімага мною пісьменніка. На маю радасць, выявілася, што, апрача надрукавзных, выдадзеных яго твораў, было шмат зусім невядомых, яны ляжалі ў рукапісах. Прычым, многія з іх захоўваліся не толькі ў сям’і Максіма Гарэцкага, якая жыла ў Ленінградзе, але і ў архівах. Помню, якое незабыўнае, светлае ўражанне зрабіў на мяне раман “Віленскія камунары”, — яго прывёз у рэдакцыю “Полымя”, перадрукаваўшы, як умеў, адным пальцам на машынцы, былы рэдактар заходнебеларускага штоквартальніка Янка Шутовіч. Уразіў ён мяне перш за ўсё глыбінёй аналізу і паказам падзей, вобразамі, што паўставалі з яго старонак. I, вядома ж, мовай — крынічнай, жывой, сапраўды баларускай. Само жыццё, адвечнасць, здавалася, дыхалі і кожнага радка, кожнага слова. Па манеры пісьма, кампазіцыі, сувязі з мінулым, думках раман быў куды больш сучасны, чым многія з твораў, што ляжалі ў рэдакцыі, чакалі сваёй чаргі. Словам, для мяне “Віленскія камунары” былі падзеяй. Раман, на жаль, нялёгка клаўся на старонкі часопіса. Як, дарэчы, і іншыя творы Максіма Гарэцкага, што друкаваліся потым з яго літаратурнай спадчыны. Жылі яшчэ некаторыя з тых, хто імкнуўся зрабіць з пісьменніка “ворага народа”, заганяў яго на той свет, хто не хацеў яго рэабілітацыі. Помню, як я, будучы дзяжурным па нумары, даказваў у Галоўліце, што адзначаныя чырвоным алоўкам мясціны ў гэтым рамане ніякай пагрозы савецкай уладзе не нясуць, іх трэба пакінуць. Не дапамагло! Калі раман быў надрукаваны, каб зняславіць пісьменніка, паднята было з архіваў пісьмо Максіма Гарэцкага Л. Жалігоўскаму — начальніку Сярэдняй Літвы, якое пісьменнік напісаў 1 ліпеня 1921 г. і ў якім прасіў дазволу на выданне штотыднёвіка “Беларускія ведамасці”. Пісьмо гэтае ўстаўлена было ў даклад першага сакратара ЦК КПБ К. Т. Мазурава, які ён зачытаў на нарадзе работнікаў культуры, вось, маўляў, каго друкуа “Полымя”. Не, у рэдакцыі часопіса не разгубіліся, там працавалі людзі, якія ведалі, што такое літаратура, што значыць для Беларусі Максім Гарэцкі. І рабілі ўсё, што ад іх залежала, каб творчасць яшчэ аднаго класіка дайшла да чытача. Імёны гэтых людзей не павінны быць забыты – гэта Максім Танк, Янка Скрыган, Іван Пташнікаў, Алесь Бачыла, Алена Шарахоўская. Шмат дапамаглі рэдакцыі Юлбян Пшыркоў, Дзімтры Бугаёў, Максім Лужнін і асабліва дачка пісьменніка Галіна Максімаўна і брат Гаўрыла Іванавіч.

Разам з Галінай Максімаўнай, Гаўрылам Іванавічам, Юльянам Пшырковым і Дзмітрыем Бугаёвым мы рыхтавалі двухтомнік твораў пісьменніка, прабівалі яго праз самыя розныя інстанцыі. Некалькі разоў чытаў я, кожны раз захапляючыся зноў і зноў, “Камароўскую хроніку”, рыхтуючы яе да публікацыі. Ганаруся, што і пяцітомнік Максіма Гарэцкага выходзіў не без Майго ўдзелу. Максім Гарэцкі — вялікі пісьменнік, і, зразумеўшы гэта, я, як і некаторыя іншыя, рабіў усё дзеля таго, каб яго творы не хаваліся ад народа, а як найхутчэй трапілі да чытача. Каб імя яго ва ўсёй сваёй непаўторнасці і значнасці вярнулася ў нашу літаратуру, у свядомасць народа.

Максім Гарэцкі быў чалавекам вельмі добрай беларускай душы, сціплым па прыродзе сваей, на абцяжараны ні славай, ні званямі, ні тытуламі. Увесь нядоўгі век, што быў яму адпушчаны, куды б, у якія краі ні закідала яго злая доля, ён прауаваў да самазабыцця, рабіў усё што было ў яго сілах, дзеля свайго народа, Бацькаўшчыны. Умеў ён шанаваць і працу тых, хто жыў да яго, хто акружаў, хто гэтак жа, як і ён, імкнуўся служыць ідэі нацыянальнага адраджэння, хоць і выбіраў дзеля гэтага свае, адрозныя ад яго, шляхі. Ніколі, у самыя скрутныя сітуацыі, не выяўляў раздражнення, злосці, а тым больш нянавісці. Павучыцца б гэтаму ў Максіма Гарэцкага некаторым наваяўленым сённяшнім лжэпрарокам, хто пнецца, лезе, не маючы на тое ніякіх падстаў, ледзь не ў лідэры нацыі! Але... Не дарэмна ж кажуць: калі Бог хоча пакараць каго, то перш за ўсё забірае ў яго розум... Што ж датворчасці выдатнага мастака слова, дык можна з упэўненасцю сказаць, што яе не чакае лёс твораў шматлікіх падзёншчыкаў, хай сабе і пры званнях, тытулах, з раздзьмутай зіхатлівай, але падманнай славай, што паміраюць на нашых вачах, бо яна, гэтая творчасць, вытрымала выпрабаванне часу, даказала сваю змястоўнасць і каштоўнасць і з кожным годам, з кожным новым паваротам гісторыі набывае ўсё большую і большую вагу. I ў гэтым неўміручасць і веліч самога яе стваральніка. Ва ўсім, да чаго б не дакранаўся мастак, вызначальным быў талент. I ашчэ — крыштальная сумленнасць, непадкупнасць, на першым месцы заўсёды стаялі інтарэсы справы, народа. Пісьменнік пайшоў на эшафот, але нідзе, ніў чым не здрадзіў сабе. Трэба спадзявацца, што подзвіг Максіма Гарэцкага калі-небудзь усё ж будзе па-належнаму ацэнены.